DIRECTION DES ENSEIGNEMENTS SECONDAIRES
Mission de la coordination pédagogique
Te a'amu o merahiti e o ari'ihau par Colombani Cilinka
1° prix individuel Reo Maohi
Classe: Classe de 5 ème de Pomare IV Professeur responsable: Mme Atger PatriciaI terā ra tau, te ora ra te hoē ùtuafare i nià i te fenua piìhia o Ahinui . Ua fānaò oia i te mau maitai atoà i reira. E piti tama i roto i taua ùtuafare ra o Merahiti te tamahine e o Ariihau te tamaroa. E tamahine iti nehenehe mau o Merahiti, e rouru roa tōna, e tōna mata mai te poreho ra te huru ia anaana mai, e iva matahiti tō na. Mea ua roa nā na e ori haere na roto i te mau faa e mataìtaì haere i te nātura, e òhi mai i te mau tauihaa varavara o tā na e ite.
E tuaana tō na, o Ariihau te ioà. Ahuru mā toru tō na matahiti. Mai te metua vahine ra tō na roa. Mea au roa nā na e ori haere nā roto i te faa ra o Fariuvai. Ua rau hoì te mau tauihaa o tā na e ìte i reira, o tē atoà-hia e te mau taata o taua fenua ra o Ahinui.Aita atoà e moèhia ia Ariihau i te fareirei atu ia Rua. O Rua e taata paari tei faaea i nià i te mouà teitei ra o « TAPU ». E taata ìte i te mau ààmu atoà o te mau òpū; fētii tei noho i nià i taua fenua. E taata àravihi no te tātara i te mau òrama.
O Heikura te iòa o te metua vahine o nā tamarii nei. E vahine hāviti. Mea here òna i tana nā tamarii e mea au atoà nā na e haere e ori haere nā nià i te vaa e raua. Ua farerei rātou ia Kohi, te hoè òuà, tō rātou atoà ia hoa. E hoa maitai o Kohi, e pāruru oia i te mau tamarii.
I te hoē rā mahana ua ìte ratou i te hoē ana i raro i te moana, o « Teanavai » te ioà. Tei pihaì iho i te motu rā o « Hanavai ». Ua tiaì noa o Heikura i tāna nā tamarii i te pae tahatai. Ua faaineine òia i te ìnaì. Aita o Heikura i ère noa aè i te maà e tahi atu òhipa. Ua faatià hoì o Hiro i tāna i te hoē pū;hapa iti na ratou, a pae matahiti i teie nei, e hou òia à paremo ai i te hoē o tāna mau tere nā te moana. Hoē noa o ratou i ora mai, o Ramo ia. Nā na i faatae mai i taua parau peàpeà i roto ia Heikura. E mai te reira mahana, ua tāpeà noa o Heikura i te ààmu o tana tāne no tana mau tamarii. E tāpaò faàahiahia to teie nā tamarii. Hoē ā mahana rāua i te fanauraa hia, hoē ā hora e ère ra hoē ā matahiti, e maha matahiti i te taaèraà. I tupu iho nei to raua mahana fanauraa, ua pū;pū; o Rua i te taoa horoà nā rāua.
E piti taoà horoà te tahi i te tahi e au ra e, ua fati nā rōpū; e faahohoa.
Hoē pae na Merahi e te tahi nā Ariihau. Ua ani rāua ia Rua i te àamu o tei nā taoà.« Ei ōmuaraa, teie mau taoà, ua riro ia èi hoē, te hohoà ia o te hoē honu. Ua riro teie honu èi taipe no te here e no te hau i roto , e piti taata òrua ia. Nā teie honu e aratai ia òrua ia haere orua nā ni’a i te miti. E tere òrua nā te mau moana ātea. No reira, i teie mahana òrua faaineine ai i to orua tere. Nā Kohi e tō òrua metua vahine e àpee atu ia orua. » I te reira i hoā taime, horo atura o Merahiti e o Ariihau i tātahi. Te reira o Kohi i te tiaìraà ia rāua. Ua faaite o Kohi ia rāua i te èà ia rave.
Nā ō atura o Kohi :
A, tō mai i to òrua vaa, nā’u e arataì ia òrua.
Tere atura rātou i te fenua ra o Ahutahi. I te taime i hinaaro ai rāua e haere i nià i taua fenua ra, o te hoē ia Reo himene tei faaroohia e raua e toru nota tei tapiti e tei tatoru hia. Ua āpee raua i teie nota e ua fārerei raua i te hoē vahine paari tei haùti tamau nei i tāna pupuhi maitai. Ua ui na tamarii iā na :
E aha teie, o tā òe e hāuti nei, e aha hoì te auraa ?
Pāhono mai ra teie vahine :
Iaorana òrua, o Hanaiti toù iòa. Teie taoà tā’ù e tāpeà nei, e pū;puhi mataì. Ua hāmanihia i roto i te àmaa òfe. Teie tauihaa taù i ite mai, e haùti ia vau e toru anaè nota, ua ìte atoà hoi au i te pāpaì i na nota e toru àtirā. E hinaaro òrua ia haapii atu vau iā òrua ? E, e mea òhie roa. E no to raua àravihi, horoa atura teie vahine i te hoē haùti pū;puhi nā rāua èi haùti e e tauihaa āpee ia rāua i roto i to rāua tere e to raua ora raa. Aò atura teie vaihine ia rāua. Ia pārahi òrua i tatahi e fāriu ai i te pae miti, e haū;ti òrua i teie vivo. E e parau àpi maitai te fā mai i mua ia òrua e e parau òaòa tei haere, mai roto mai i te miti. »
Rave atura nā tamarii i tā teie vahine i faaue ia rāua.
Oia mau e òhipa maere tei tupu i te reira taime mai roto mai i te miti, te hoē tohorā èreère tei fā mai i mua ia rāua. O Mahikau to na iòa. Ua parau òia ia rāua ē, e tuatāpapa raua i tō raua tere nā nià i to na tua. Ua òaòa roa nā tamarii i te reira taime àita atura rāua e rohirohi faahou ia hoe i terā e terā motu. Ahiahi aèra, tāòtoòto atura nā tamarii. I te araraà mai rāua, maha atoà ia to raua rohirohi. E itoito maitaì to teie na tamarii i te tere faahou e ìmi i te tahi ā motu.
Teie ā te hoē motu te farereihia e raua i te iòa o Atea ia. I reira atoà raua i te tamāàraa. Hāhaere atura rāua na teie taoa « te honu » i te one ra o Anatea. E vāhi pōiri hoì. Ua haamanaò rāua i te mau parau a tō rāua metua tāne o Hiro. Oia hoì e faatupu teie ana te mau hinaaro atoà. Teie rā, aita rāua i ite na hea i te rave. Ua faaitoito noa nā tamarii i te tomo i roto i teie vāhi pōiri. I te taime i tuu ai o Merahiti i tōna āvae i roto i te pape, fā mai nei te māramarama i te reira iho taime. Area O Ariihau ra ua mataù ia i te pae i tona tuahine. Tiaì atura oia i te hoē taime poto i nia i te hoē ōfaì. Ouà atoà atura i roto i te pape hoē ā ohipa tei tupu mai i tera taime e pee atura i tona tuahine.
Tae atura rāua i te hoē vāhi, e e ōfaì huru rau tō reira. Tià mai ra te hoē pōtiì i mua ia rāua e ahuru mā vaù matahiti tō na. E reo nehenehe mau tō na. E ono nota o tā na e himene maitai mai e o tā na i ìte atoà i te pāpaì.
Parau atura òia ia rāua : E haapii òrua i nā nota e toru taa ē noa atu i tā Hanaiti i haapii iā òrua. Ia oti, e haere òrua i te hōpeàraa o te ana, a himene noa ai orua i te hōpeàraa o te ana, a himene noa ai òrua i te tāàtoàaraa o te mau nota. Ua faaroo maitai nā tamarii i teie faaueraa. I tō rāua taeraa i rāpae àu o te ana hoē tamahine iti tei fā mai i mua i tō rāua aro. Mea na roto hoì i te hoē tiare i te fāuraraa mai. Oto atura teie tamahine i te ìteraa atu ia rāua e tumu, e piti noa ia nota tana e nehenehe e haapii atu ia rāua.
Ua tiaì maite hoì teie tamahine i nā tamarii too piti. Ua ìte rā nā tamarii i te vairaa o teie mau nota hōpeà, e tōna peipaì te nota parauhia te « do majeur ».Tono atura reie tamahine i nā tamarii i te nota hopea. Te tiai mai ra te hoē taoa faahiahia ia raua. Na te hoē manu rahi o Manurai te ioa i āfai ia raua i reira. E manu moà teie. Ua rau te nehenehe o te mau tumu rāàu e vai ra i reira. Mai te tumu haari, e āua nei i teie motu, e te vai atu ā. I to te manu tauraa atu i nià i te one, horo atura o Merahiti e o Ariihau i pihai iho i te hoē tumu haari taaē i te tahi. Ua tarava raua i reira, o Manurai atoà. Ua uiui o Merahiti tei hea rā te taata e fārii iā rāua. Nā ō aèra o Manurai ē :
Tei pihai iho noa i teie tumu haari.
Heru atura o Ariihau i te tahi āpoo i pihai i taia tumu ra. Ua maoro òia i te heru-noa-raa. Tau hora i muri mai, i te mai nei i te hoē āfata. E tāpaò to nià iho i teie āfata, e honu. E ere i te mea òhie ia tatara.
Ua taà rā ia Merahiti i te auraa o teie tapaò. Rave maira o Merahiti i tōna tuaana, tuu atura i nià i teie tāpaò. Matara òhie mai ra teie āfata, e, e rata tō roto. Teie tei pāpaìhia :Na taù mau tamarii here. O vau o Hiro, tō òrua metua tāne. Ua haapaò maite òrua i tei anihia atu ia òrua, e ua manuia. I to Ramo hoìraa atu i te fenua ua manao òia ē, ua pohe au, aita rā. Nā te mau honu arataì iāù i ni’a i te motu ra o Ahutahi. Nā te honu atoà hoì i arataì ia orua i nià i te èà o te pehepehe, i ìte atu ai òrua i tau rata. I muri mai i te iriraa, ua paruparau roa taù tino. Teie rā, ua noaa iāù i te papai mai i teie mau nota, o tā orua ia i haapii na. E tāmau ā òrua i teie mau nota i roto i to òrua ààu e amuri noa atu èi faahaamanaoraa iāù, tō òrua metua tāne. Ia maitaì noa to orua oraraà. Ia vai te here i roto iā òrua, o tā òrua atoà ia e haaparare atu na te ao !
